منابع می‌گویند که شماری از این مهمات و قطعات سنگین در حیاط و داخل منازل مسکونی اطراف سقوط کرده و خسارات قابل توجهی به خانه‌های شهروندان وارد کرده‌اند. همچنین سقف برخی منازل بدلیل پرتاب شدن بتن‌های داخل پایگاه تخریب شده است.

بر اساس تصاویر دریافتی، شدت انفجارها به حدی بوده که قطعات بزرگ بتنی و مهمات موجود در انبار پایگاه به فاصله قابل توجهی پرتاب شده و سقف، دیوار و حیاط چندین منزل مسکونی را تخریب کرده است. همچنین در برخی منازل، گلوله‌ها و جعبه‌های حامل مهمات نیز مشاهده شده که پس از انفجار به خارج از پایگاه پرتاب شده‌اند.

تا لحظه تنظیم این گزارش، از تلفات جانی ناشی از این حادثه گزارشی منتشر نشده است، اما خسارات مالی وارده به منازل شهروندان گسترده توصیف شده و ساکنان مناطق اطراف با نگرانی از احتمال انفجار مهمات باقی‌مانده، خواستار پاکسازی فوری محل و تأمین امنیت منطقه شده‌اند.

قرار گرفتن مراکز و انبارهای نظامی در نزدیکی مناطق مسکونی، همواره جان و مال غیرنظامیان را در معرض خطر قرار داده است زیرا در شرایط درگیری و حملات نظامی، نخستین قربانیان این وضعیت، شهروندان عادی هستند که بدون هیچ نقشی در تنش‌های نظامی، امنیت و زندگی آنان با خطرات جدی مواجه می‌شود.

هویت این شهروند بلوچ، «خالد قادری»، حدودا ۲۹ ساله، فرزند مرادعلی و ساکن ایرانشهر توسط رسانک احراز شده است.

به گفته منابع این شهروند به‌عنوان نیروی کشیک در ساختمان هواشناسی در نزدیکی فرودگاه حضور داشته که پس از حملات هوایی ایالات متحده آمریکا جان خود را از دست داده است.

این حملات در شرایطی رخ داده که تنش‌های نظامی ایجاد شده توسط سپاه پاسداران میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده بار دیگر افزایش یافته و پیامدهای آن بیش از همه متوجه شهروندان مناطق جنوبی، به‌ویژه بلوچستان، شده است.

گزارش شش‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶

مقدمه
حق حیات، بنیادی‌ترین حق هر انسان و یکی از حقوق غیرقابل سلب است که در اسناد بین‌المللی حقوق بشر، از جمله میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، مورد شناسایی و حمایت قرار گرفته است. بر اساس این استانداردها، استفاده از نیروی مرگبار توسط مأموران دولتی تنها در شرایط کاملاً استثنایی، بر پایه اصول ضرورت، تناسب و حفاظت از جان افراد مجاز است. هرگونه استفاده خودسرانه یا نامتناسب از زور که به مرگ یا جراحت افراد منجر شود، مستلزم تحقیق مستقل، شفاف و پاسخگویی عاملان آن است.

گروه حقوق بشر بلوچستان (BHRG) در راستای مستندسازی موارد نقض حقوق بشر در بلوچستان، وضعیت کشته و مجروح شدن شهروندان بلوچ در نتیجه اقدامات نیروهای نظامی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران را در فاصله زمانی اول ژانویه تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶ بررسی کرده است. این گزارش صرفاً مواردی را دربر می‌گیرد که در نتیجه تیراندازی نیروهای نظامی، استفاده از سلاح گرم علیه معترضان، حمله به منازل، تعقیب و گریز، ضرب و جرح و انفجار مین در مناطق مرزی به وقوع پیوسته‌اند.

اطلاعات این گزارش از طریق گفت‌وگو با خانواده‌های قربانیان، شاهدان عینی، منابع و بررسی گزارش‌های منتشرشده توسط رسانه‌های محلی گردآوری و تا حد امکان از طریق منابع مستقل راستی‌آزمایی شده است. با این حال، فضای امنیتی حاکم بر بلوچستان، نگرانی شاهدان و خانواده‌ها از پیامدهای امنیتی، محدودیت‌های ارتباطی و دشواری دسترسی به اطلاعات، همچنان از مهم‌ترین چالش‌های مستندسازی این موارد به شمار می‌روند.

مهم‌ترین یافته‌ها
بر اساس مستندات ثبت‌شده توسط گروه حقوق بشر بلوچستان، طی شش‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶ دستکم ۱۲۳ شهروند بلوچ در نتیجه اقدامات نیروهای نظامی و امنیتی کشته یا مجروح شده‌اند. از این تعداد، ۹۵ نفر جان خود را از دست داده و ۲۸ نفر مجروح شده‌اند.

بررسی داده‌های ثبت‌شده نشان می‌دهد که تیراندازی مستقیم نیروهای نظامی و امنیتی همچنان اصلی‌ترین عامل مرگ و جراحت شهروندان بلوچ بوده است. در مجموع، ۹۲ نفر (شامل ۷۶ کشته و ۱۶ مجروح) در نتیجه استفاده از سلاح گرم توسط نیروهای نظامی و امنیتی قربانی شده‌اند. این موارد شامل تیراندازی به شهروندان در مسیرهای مواصلاتی، مناطق مسکونی و همچنین تیراندازی به معترضان در جریان اعتراضات ضدحکومتی است.

در کنار تیراندازی مستقیم، یورش نیروهای نظامی و امنیتی به منازل مسکونی، انفجار مین در مناطق مرزی، تعقیب و گریز خودروهای شهروندان و ضرب و جرح افراد نیز از دیگر عوامل ثبت‌شده مرگ و جراحت شهروندان بلوچ در این دوره بوده‌اند.

الگوی اقدامات نیروهای نظامی و امنیتی
از مجموع قربانیان ثبت‌شده، ۵۷ شهروند بلوچ در نتیجه تیراندازی مستقیم نیروهای نظامی به شهروندان و خودروهای در حال تردد جان خود را از دست داده و ۸ نفر نیز مجروح شده‌اند. همچنین، در جریان اعتراضات ضدحکومتی ماه ژانویه، ۱۹ شهروند بلوچ بر اثر تیراندازی مستقیم نیروهای نظامی و امنیتی کشته و ۸ نفر دیگر مجروح شده‌اند.

علاوه بر این، ۱۲ شهروند بلوچ در جریان حمله و یورش نیروهای نظامی و امنیتی به منازل جان خود را از دست داده و ۲ نفر نیز مجروح شده‌اند.

در اثر انفجار مین در مناطق مرزی، ۴ شهروند بلوچ کشته و ۲ نفر دیگر مجروح شده‌اند؛ رخدادهایی که در بسیاری از موارد در مناطقی فاقد علائم هشداردهنده یا اقدامات ایمنی کافی به وقوع پیوسته‌اند.

همچنین، ۲ شهروند بلوچ در نتیجه تعقیب و گریز نیروهای نظامی با خودروهای آنان جان خود را از دست داده‌اند.

در یک مورد نیز یک شهروند بلوچ بر اثر تیراندازی نیروهای نظامی پاکستان کشته شده است.

از سوی دیگر، ۸ شهروند بلوچ نیز بر اثر ضرب و جرح توسط نیروهای نظامی جمهوری اسلامی ایران مجروح شده‌اند.

زنان و کودکان
در میان قربانیان ثبت‌شده، ۱۰ کودک و ۸ زن حضور دارند که نشان‌دهنده تأثیر مستقیم این اقدامات بر غیرنظامیان و گروه‌های آسیب‌پذیر است. از مجموع کودکان قربانی، ۸ کودک جان خود را از دست داده و ۲ کودک مجروح شده‌اند. همچنین، از مجموع زنان قربانی، یک زن کشته و ۷ زن مجروح شده‌اند.

ثبت این آمار بیانگر آن است که زنان و کودکان نیز در موارد متعدد در معرض اقدامات نیروهای نظامی و امنیتی قرار گرفته‌اند؛ موضوعی که نگرانی‌های جدی در خصوص رعایت اصول تفکیک، ضرورت و تناسب در استفاده از زور را برمی‌انگیزد.

جمع‌بندی
یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که در شش‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶، تیراندازی مستقیم نیروهای نظامی و امنیتی همچنان مهم‌ترین عامل مرگ و جراحت شهروندان بلوچ بوده و بخش عمده قربانیان ثبت‌شده در نتیجه استفاده از سلاح گرم جان خود را از دست داده یا مجروح شده‌اند. در کنار آن، حمله به منازل، انفجار مین، تعقیب و گریزهای مرگبار و ضرب و جرح شهروندان نیز همچنان از الگوهای تکرارشونده اقدامات نیروهای نظامی در بلوچستان به شمار می‌روند.

تداوم این روند، همراه با نبود شفافیت و پاسخگویی مؤثر در قبال موارد ثبت‌شده، ضرورت انجام تحقیقات مستقل، بی‌طرفانه و مؤثر درباره تمامی موارد نقض حق حیات و جراحت شهروندان بلوچ را بیش از پیش آشکار می‌سازد. گروه حقوق بشر بلوچستان از مقامات جمهوری اسلامی ایران می‌خواهد با پایبندی به تعهدات بین‌المللی خود، نسبت به تضمین حق حیات، جلوگیری از استفاده غیرضروری و نامتناسب از زور، تحقیق درباره موارد ثبت‌شده و پاسخگو کردن عاملان این نقض‌ها اقدام کنند. همچنین، BHRG از سازوکارهای ویژه سازمان ملل متحد و جامعه بین‌المللی می‌خواهد که با تداوم نظارت بر وضعیت حقوق بشر در بلوچستان، نسبت به این الگوی مستمر نقض حق حیات توجه و اقدام مؤثر داشته باشند.

او با اشاره به افزایش اعدام‌ها گفت از ابتدای سال میلادی تاکنون دست‌کم ۳۴ شهروند بلوچ اعدام شده‌اند. به گفته شیرانی، بلوچ‌ها با وجود آنکه حدود ۵ درصد جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند، نزدیک به ۲۰ درصد اعدام‌های ثبت‌شده کشور را به خود اختصاص داده‌اند.

شیرانی دادگاه‌های انقلاب را فاقد استانداردهای دادرسی عادلانه توصیف کرد و گفت بسیاری از متهمان بلوچ پس از شکنجه و اخذ اعترافات اجباری، بدون دسترسی به وکیل مستقل و در دادگاه‌های چنددقیقه‌ای به اعدام محکوم می‌شوند. او همچنین به برگزاری دادرسی‌ها به زبان فارسی، با وجود ناآشنایی برخی متهمان بلوچ با این زبان، اشاره کرد.

وی تبعیض ساختاری، توسعه‌نیافتگی و محرومیت اقتصادی در بلوچستان را از عوامل سوق یافتن شهروندان به مشاغل پرخطری مانند سوخت‌بری دانست و افزود حکومت به‌جای رفع این مشکلات، با خشونت مرگبار با آنان برخورد می‌کند. به گفته او، گروه حقوق بشر بلوچستان تاکنون دست‌کم ۹۰ مورد قتل فراقضایی و ۷ مورد مجروحیت شدید ناشی از تیراندازی نیروهای حکومتی را مستندسازی کرده است.

شیرانی با اشاره به پرونده امید ۲۳ ساله و ناصر ۲۵ ساله گفت این دو جوان تحصیل‌کرده به دلیل نبود فرصت شغلی به سوخت‌بری روی آورده بودند و در ۳۰ آوریل، خودروی آنان بدون هشدار قبلی هدف تیراندازی نیروهای سپاه پاسداران قرار گرفت. خودرو آتش گرفت و هر دو جان باختند. او افزود نیروهای سپاه پس از حادثه نیز مانع امدادرسانی مردم شدند.

او همچنین از اجرای مخفیانه احکام اعدام به‌عنوان بخشی از جنگ روانی علیه خانواده‌ها یاد کرد و به پرونده جواد، جوان ۲۴ ساله بلوچ، اشاره کرد که ۲۱ آوریل بدون اطلاع خانواده و وکیلش اعدام شد. به گفته وی، خانواده‌های اعدام‌شدگان نیز اغلب از برگزاری مراسم سوگواری منع می‌شوند و تحویل پیکر قربانیان در برخی موارد به دفن مخفیانه مشروط می‌شود.

شیرانی در ادامه به کشتار «جمعه خونین زاهدان» اشاره کرد و گفت بیش از ۱۵۰ معترض بلوچ در آن رویداد با شلیک مستقیم نیروهای حکومتی کشته شدند و اکنون شماری از بازماندگان همان اعتراضات با احکام اعدام روبه‌رو هستند.

او در پایان از جامعه جهانی خواست با ایجاد سازوکارهای مستقل بین‌المللی برای بررسی وضعیت زندان‌های ایران و استفاده از اصل صلاحیت جهانی، عاملان صدور و اجرای احکام اعدام را مورد تحقیق و پیگرد قرار دهد و تأکید کرد: «اعدام یک شهروند بلوچ در زندان‌های زاهدان یا بیرجند، صرفاً یک مسئله داخلی ایران نیست، بلکه تعرضی به وجدان مشترک بشریت است.»

اینستاگرام:
https://www.instagram.com/balochistan_human_rights_group?igsh=MTV2cXRzNG91ZGYwdw==

تلگرام:
https://t.me/bhrg3

رسانه‌های ‌حکومتی با انتشار یک ویدئو که چهره چند نفر را بصورت بلورشده نشان می‌دهد به نقل از وزارت اطلاعات مدعی شده‌اند این افراد پیش از هرگونه اقدام عملیاتی شناسایی شده‌اند و عملیات بازداشت آنان با مشارکت اداره‌کل اطلاعات سیستان و بلوچستان، سپاه پاسداران و فرماندهی انتظامی انجام شده است.

این نهاد همچنین اعلام کرده است که در جریان این عملیات یک قبضه تیربار گرینوف، سه قبضه کلاشینکف، ۱۷ قبضه سلاح کمری، ۱۴ نارنجک، یک دستگاه استارلینک و مقادیری مهمات از محل‌های مورد ادعا کشف و ضبط شده است.

هویت افراد بازداشت‌شده و دو فرد کشته‌شده از سوی مراجع رسمی اعلام نشده است.

این در حالی است که پیش‌تر گزارش داده بودیم که در یورش نیروهای امنیتی و نظامی به شهرستان تفتان، در روز پنجشنبه ۱۱ تیر ماه ۱۴۰۵، دو شهروند بلوچ «اقبال ریگی» حدوداً ۲۷ ساله، فرزند احمد و «بلال راستا روش» (هاشم‌زهی)، حدوداً ۲۷ ساله فرزند عبدالله، جان خود را از دست داده و یک شهروند دیگر با نام «میثم ریگی» حدوداً ۱۸ ساله، فرزند احمد، برادر اقبال ریگی بازداشت شده است.

بر این اساس، به نظر می‌رسد دو فرد کشته‌شده‌ای که وزارت اطلاعات در اطلاعیه اخیر به آن‌ها اشاره کرده، همان دو شهروند بلوچ کشته‌شده در تفتان باشند. با این حال، این نهاد تاکنون هویت افراد کشته‌شده و بازداشت‌شده و همچنین آمار تفکیکی افراد در هر یک از شهرستان‌های محل اجرای عملیات را بدست نیاورده است.

هویت راننده تاکسی بلوچ، «سعید نورزهی» حدوداً ۲۰ ساله، فرزند رشید عنوان شده و از هویت مسافر که یک زن بوده، تا لحظه تنظیم این گزارش اطلاعی در دست نیست.

بر اساس این گزارش، این راننده تاکسی در حال انتقال یک مسافر به منطقه گاوداران بوده که در ایست و بازرسی توسط نیروهای نظامی متوقف شده است. نیروهای نظامی پس از بررسی مدارک، به دلیل نداشتن گواهینامه رانندگی، وی را مورد ضرب و شتم قرار داده‌اند.

منابع افزوده‌اند که راننده پس از این برخورد اقدام به ترک محل کرده و نیروهای نظامی بدون توجه به حضور یک مسافر در خودرو، حدود ۱۰ گلوله به سمت خودروی وی شلیک کرده‌اند. در نتیجه این تیراندازی، یک گلوله به ساق پای سعید نورزهی اصابت کرده و مسافر زن نیز بر اثر اصابت ترکش یا خراش ناشی از عبور گلوله از ناحیه پا مجروح شده است.

بر اساس مستندات گردآوری‌شده در سال ۲۰۲۵، تیراندازی مستقیم، یورش به منازل، انفجار مین و ضرب‌وجرح شهروندان توسط نیروهای نظامی و امنیتی دستکم ۱۷۳ نفر را در بلوچستان تحت تأثیر قرار داده است. از این تعداد، ۱۰۷ نفر جان خود را از دست داده و ۶۶ نفر مجروح شده‌اند که از میان کشته‌شدگان، ۳ زن و ۱ کودک حضور دارند و در میان مجروحان نیز ۱۶ زن و ۴ کودک ثبت شده‌اند.

مقدمه
سوختبری در بلوچستان یکی از پیامدهای مستقیم فقر ساختاری، محرومیت مزمن، تبعیض اقتصادی و توسعه‌نیافتگی در این منطقه است. طی سال‌های گذشته، نبود فرصت‌های شغلی پایدار، کمبود سرمایه‌گذاری، ضعف زیرساخت‌های اقتصادی، خشکسالی‌های مکرر، کاهش ظرفیت‌های سنتی کشاورزی و دامداری و تداوم سیاست‌های تبعیض‌آمیز در توسعه مناطق بلوچ‌نشین، هزاران شهروند بلوچ را ناگزیر کرده است تا برای تأمین حداقل نیازهای معیشتی خود و خانواده‌هایشان به فعالیت در اقتصاد غیررسمی مرزی، از جمله سوختبری، روی آورند. برای بسیاری از این افراد، سوختبری نه یک انتخاب آزادانه، بلکه آخرین راه باقی‌مانده برای تأمین معاش و ادامه زندگی است.

با وجود آنکه انگیزه اصلی سوختبران، تأمین نیازهای اولیه زندگی است، آنان همواره در معرض خطرات جدی قرار دارند. تیراندازی نیروهای نظامی، تعقیب و گریزهای پرخطر، انفجار مین‌های کارگذاری‌شده در مناطق مرزی، حوادث جاده‌ای، آتش‌سوزی در محل‌های دپوی سوخت و سایر مخاطرات ناشی از شرایط ناامن کار، هر سال جان ده‌ها تن از سوختبران بلوچ را می‌گیرد یا موجب مجروحیت آنان می‌شود. استمرار این وضعیت، علاوه بر تهدید حق حیات، امنیت و کرامت انسانی، خانواده‌های بسیاری را با آسیب‌های جبران‌ناپذیر اقتصادی، اجتماعی و روانی مواجه کرده است.

حق حیات، مطابق ماده ۶ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، حقی بنیادین و غیرقابل سلب است و دولت‌ها موظف‌اند از آن حمایت کنند. همچنین بر اساس «اصول اساسی سازمان ملل متحد درباره استفاده از زور و سلاح گرم توسط مأموران اجرای قانون»، استفاده از نیروی مرگبار تنها در شرایط استثنایی و زمانی مجاز است که برای حفاظت از جان انسان‌ها کاملاً ضروری و متناسب باشد. افزون بر این، دولت‌ها مسئولیت دارند با اتخاذ تدابیر پیشگیرانه، از ایجاد خطرات قابل اجتناب برای شهروندان جلوگیری کرده و شرایط لازم برای برخورداری آنان از فرصت‌های شغلی، امنیت و زندگی شایسته را فراهم آورند.

این گزارش با هدف مستندسازی وضعیت حقوق بشر سوختبران بلوچ در بازه زمانی ۱ ژانویه تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶ تهیه شده و تلاش دارد ضمن ثبت موارد کشته و مجروح شدن سوختبران، تصویری مستند از الگوهای نقض حقوق بشر و مخاطراتی که این قشر از جامعه با آن روبه‌رو هستند ارائه دهد. اطلاعات این گزارش از طریق شبکه مستندسازی گروه حقوق بشر بلوچستان (BHRG)، بر پایه مصاحبه با خانواده قربانیان، شاهدان عینی، منابع محلی، فعالان حقوق بشر، بررسی تصاویر، ویدئوها و اسناد موجود و همچنین راستی‌آزمایی اطلاعات از طریق منابع مستقل گردآوری شده است.

کشته و مجروح شدن سوختبران
بر اساس اطلاعات مستند ثبت‌شده توسط گروه حقوق بشر بلوچستان (BHRG)، در شش‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶ دست‌کم ۴۱ سوختبر بلوچ کشته یا مجروح شده‌اند. از این تعداد، ۳۱ نفر جان خود را از دست داده و ۱۰ نفر نیز مجروح شده‌اند.

بررسی اطلاعات این دوره نشان می‌دهد که تیراندازی نیروهای نظامی همچنان یکی از مهم‌ترین عوامل مرگ سوختبران بلوچ بوده است و دست‌کم ۸ سوختبر در نتیجه تیراندازی مستقیم نیروهای نظامی کشته شده‌اند. علاوه بر این، تصادفات و حوادث جاده‌ای با ثبت ۱۸ مورد مرگ، بیشترین سهم را در میان عوامل جان‌باختن سوختبران داشته است. بسیاری از این حوادث در مسیرهای پرخطر و فاقد استانداردهای ایمنی یا در شرایط ناشی از فشارهای امنیتی رخ داده است.

همچنین در این بازه زمانی، ۲ سوختبر بر اثر انفجار مین‌های کارگذاری‌شده در برخی مناطق مرزی جان خود را از دست داده‌اند. بر اساس اطلاعات مستند، این مین‌ها در مناطقی قرار داشته‌اند که فاقد علائم هشداردهنده و نشانه‌های لازم برای آگاه‌سازی شهروندان بوده‌اند؛ موضوعی که خطر مرگ و آسیب برای ساکنان بومی و مرزنشینان را به طور جدی افزایش می‌دهد.

در دو مورد دیگر، تعقیب و گریز نیروهای نظامی با خودروهای سوختبران به وقوع حوادث مرگبار منجر شده و دو نفر جان خود را از دست داده‌اند. همچنین یک سوختبر نیز در جریان فعالیت خود در مسیرهای آبی مرزی بر اثر غرق‌شدگی جان باخته است.

در میان مجروحان نیز، الگوی مشابهی مشاهده می‌شود. بر اساس اطلاعات مستند، سه سوختبر بر اثر تیراندازی نیروهای نظامی مجروح شده‌اند. همچنین دو نفر در نتیجه تصادفات و حوادث جاده‌ای، دو نفر در جریان تعقیب و گریز نیروهای نظامی و واژگونی خودرو و دو نفر نیز بر اثر آتش‌سوزی در محل‌های دپوی سوخت دچار جراحت شده‌اند. علاوه بر این، یک سوختبر نیز در نتیجه تیراندازی افراد مسلح ناشناس مجروح شده است.

کودکان قربانی
از نگران‌کننده‌ترین یافته‌های این گزارش، ادامه قربانی شدن کودکان در میان سوختبران بلوچ است. بر اساس اطلاعات مستند گروه حقوق بشر بلوچستان (BHRG)، دست‌کم ۵ کودک بلوچ در میان ۳۱ جان‌باخته این دوره قرار دارند.

بررسی این موارد نشان می‌دهد که ۴ کودک بر اثر حوادث جاده‌ای جان خود را از دست داده‌اند و یک کودک نیز در نتیجه تیراندازی نیروهای نظامی کشته شده است. کشته شدن کودکان در چنین شرایطی، بیانگر ابعاد عمیق بحران معیشتی در بلوچستان و تأثیر مستقیم آن بر آسیب‌پذیرترین اقشار جامعه است؛ بحرانی که برخی خانواده‌ها را ناگزیر می‌کند برای تأمین حداقل نیازهای اقتصادی، کودکان نیز در فعالیت‌های پرخطر مرتبط با سوختبری مشارکت داشته باشند. تداوم این روند، علاوه بر نقض حق حیات، نشان‌دهنده نقض حقوق بنیادین کودکان، از جمله حق برخورداری از امنیت، رشد، آموزش و حمایت در برابر بهره‌کشی اقتصادی است.

جمع‌بندی
یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که سوختبران بلوچ همچنان با الگویی مستمر از تهدید علیه حق حیات و امنیت خود مواجه هستند. تداوم تیراندازی نیروهای نظامی به سوی شهروندان، وقوع مکرر حوادث مرگبار جاده‌ای، تعقیب و گریزهای پرخطر، وجود مین‌های فاقد علائم هشداردهنده در مناطق مرزی و سایر مخاطرات مرتبط با فعالیت در مناطق مرزی، سبب شده است که ده‌ها تن از سوختبران بلوچ تنها در شش‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶ جان خود را از دست بدهند یا مجروح شوند.

در کنار این مخاطرات، استمرار فقر، بیکاری، محرومیت و نبود فرصت‌های شغلی پایدار، بسیاری از شهروندان بلوچ را ناگزیر کرده است که با وجود آگاهی از خطرات جدی این فعالیت، همچنان برای تأمین حداقل معیشت خانواده‌های خود به سوختبری ادامه دهند. از این منظر، پدیده سوختبری صرفاً یک مسئله امنیتی یا مرزی نیست، بلکه بازتابی از مشکلات عمیق اقتصادی، اجتماعی و توسعه‌ای در بلوچستان است که پیامدهای آن به طور مستقیم بر حقوق بنیادین ساکنان این منطقه تأثیر می‌گذارد.

گروه حقوق بشر بلوچستان ضمن ابراز نگرانی عمیق نسبت به تداوم این روند، تأکید می‌کند که حفاظت از جان شهروندان و احترام به حق حیات، از تعهدات بنیادین دولت‌ها بر اساس حقوق بین‌الملل است. پایان دادن به استفاده غیرقانونی از سلاح گرم علیه شهروندان، انجام تحقیقات مستقل و مؤثر درباره موارد مرگ و جراحت سوختبران، پاکسازی یا علامت‌گذاری مناسب مناطق آلوده به مین، افزایش ایمنی مسیرهای مرزی و مهم‌تر از همه، اتخاذ سیاست‌های مؤثر برای رفع فقر، محرومیت و تبعیض ساختاری و ایجاد فرصت‌های پایدار اشتغال در بلوچستان، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در کاهش تلفات انسانی و حمایت از حقوق بنیادین سوختبران نقش اساسی ایفا کند.

مقدمه
حق حیات، به‌عنوان بنیادی‌ترین حق انسانی، در ماده ۳ اعلامیه جهانی حقوق بشر و ماده ۶ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی مورد شناسایی و حمایت قرار گرفته است. با وجود این، جمهوری اسلامی ایران همچنان به اجرای گسترده مجازات اعدام ادامه می‌دهد؛ مجازاتی که در بسیاری از موارد با نگرانی‌های جدی درباره رعایت اصول دادرسی عادلانه، شفافیت فرآیندهای قضایی و احترام به حقوق بنیادین زندانیان همراه است. در این میان، شهروندان بلوچ همچنان یکی از گروه‌هایی هستند که به‌طور نامتناسب تحت تأثیر سیاست اجرای مجازات اعدام قرار دارند. طی سال‌های گذشته، سهم بلوچ‌ها از اعدام‌های ثبت‌شده در ایران همواره بسیار فراتر از نسبت جمعیتی آنان بوده است؛ موضوعی که نگرانی‌های جدی درباره تبعیض ساختاری و نقض مستمر حقوق بنیادین این جامعه را افزایش داده است.

روش‌شناسی
اطلاعات این گزارش از طریق ارتباط مستقیم با خانواده‌ها و نزدیکان افراد اعدام‌شده، منابع محلی و فعالان حقوق بشر گردآوری شده است. تمامی اطلاعات پیش از انتشار از طریق فرآیند راستی‌آزمایی و تطبیق با منابع مستقل بررسی شده و تنها مواردی در این گزارش درج شده‌اند که برای گروه حقوق بشر بلوچستان به‌طور مستقل احراز و مستند شده‌اند.

یافته‌ها
بر اساس اطلاعات مستند و احرازشده توسط گروه حقوق بشر بلوچستان، در شش‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶ دست‌کم ۳۵ شهروند بلوچ در زندان‌های مختلف ایران اعدام شده‌اند. بررسی پرونده‌های این افراد نشان می‌دهد که ۲۸ نفر با اتهامات مرتبط با «جرایم مواد مخدر»، ۴ نفر با اتهام «قتل» و در چارچوب احکام قصاص و ۳ نفر با اتهامات «سیاسی» اعدام شده‌اند. سهم بالای پرونده‌های مرتبط با مواد مخدر در میان اعدام‌شدگان بلوچ، همچنان بیانگر تأثیر نامتناسب سیاست‌های کیفری جمهوری اسلامی ایران بر شهروندان بلوچ و استمرار روندی است که طی سال‌های گذشته نیز بارها از سوی نهادهای حقوق بشری مورد انتقاد قرار گرفته است.

بررسی‌های گروه حقوق بشر بلوچستان همچنین نشان می‌دهد که دست‌کم ۱۱ نفر از این زندانیان، برخلاف رویه‌های قانونی موجود، بدون برخورداری از حق ملاقات آخر با خانواده‌های خود اعدام شده‌اند. محروم کردن زندانیان محکوم به اعدام از آخرین ملاقات با خانواده، علاوه بر نقض حقوق زندانی، موجب تحمیل رنج مضاعف بر خانواده‌ها شده و با اصول انسانی و استانداردهای بین‌المللی در زمینه رفتار با زندانیان مغایرت دارد.

اعدام‌های ثبت‌شده در نیمه نخست سال در ۱۱ زندان در نقاط مختلف ایران به اجرا درآمده‌اند. بیشترین تعداد اعدام‌ها در زندان مرکزی زاهدان با ۱۱ مورد ثبت شده است. پس از آن، زندان بیرجند با پنج مورد و زندان مشهد با چهار مورد بیشترین تعداد اعدام شهروندان بلوچ را داشته‌اند. همچنین در زندان‌های شیراز و کرمان هر کدام سه مورد، در زندان‌های یزد، زابل و اصفهان هر کدام دو مورد و در زندان‌های تربت جام، جیرفت و رودان نیز هر کدام یک مورد اعدام ثبت و مستند شده است. تمرکز بالای اجرای احکام اعدام در زندان زاهدان بار دیگر نشان‌دهنده سهم قابل توجه استان سیستان و بلوچستان در آمار اعدام شهروندان بلوچ است.

بررسی روند زمانی اجرای احکام نیز نشان می‌دهد که اعدام‌ها در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ روندی افزایشی داشته‌اند. در حالی که در ماه ژانویه تنها یک مورد و در فوریه دو مورد اعدام برای گروه حقوق بشر بلوچستان احراز شد و در ماه مارس هیچ موردی ثبت نشد، از ماه آوریل روند اجرای احکام شتاب گرفت؛ به‌گونه‌ای که سه مورد در آوریل و ۱۱ مورد در ماه مه ثبت شد. این روند در ماه ژوئن به اوج خود رسید و با ثبت ۱۸ اعدام، بیش از نیمی از کل اعدام‌های مستندشده در این دوره تنها در یک ماه به اجرا درآمد.

چالش‌های مستندسازی
فرآیند مستندسازی اعدام‌ها در شش‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶ با چالش‌های جدی همراه بوده است. در ماه‌های ابتدایی سال و هم‌زمان با اعتراضات سراسری در شهرهای مختلف ایران، محدودیت‌ها و قطعی اینترنت دسترسی به اطلاعات را با اختلال مواجه کرد. این محدودیت‌ها پس از مدتی کاهش یافت، اما از اواخر فوریه ۲۰۲۶ و هم‌زمان با آغاز درگیری نظامی میان ایران، اسرائیل و ایالات متحده، بار دیگر اینترنت در بخش‌های گسترده‌ای از کشور برای حدود سه ماه با محدودیت‌های شدید و قطعی‌های طولانی‌مدت مواجه شد.

این شرایط، ارتباط با خانواده‌های زندانیان و منابع را با دشواری‌های فراوان روبه‌رو کرد و فرآیند جمع‌آوری و راستی‌آزمایی اطلاعات را به‌شدت تحت تأثیر قرار داد. از این‌رو، آمار ارائه‌شده در این گزارش صرفاً شامل مواردی است که برای گروه حقوق بشر بلوچستان به‌طور مستقل احراز شده است. با توجه به محدودیت‌های گسترده اطلاع‌رسانی در این دوره، این احتمال وجود دارد که شمار واقعی شهروندان بلوچ اعدام‌شده در شش‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶ بیش از آمار مستندشده در این گزارش باشد.

جمع‌بندی
یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که مجازات اعدام همچنان به‌طور گسترده علیه شهروندان بلوچ در ایران اجرا می‌شود و بلوچ‌ها همچنان یکی از گروه‌هایی هستند که به شکلی نامتناسب تحت تأثیر این مجازات قرار دارند. سهم بالای پرونده‌های مرتبط با مواد مخدر، استمرار نقض حقوق زندانیان از جمله محروم کردن آنان از ملاقات آخر با خانواده و چالش‌های جدی در مستندسازی ناشی از محدودیت‌های گسترده اینترنت و فضای امنیتی، تصویری نگران‌کننده از وضعیت حق حیات و حقوق بنیادین شهروندان بلوچ در ایران ارائه می‌دهد.

گروه حقوق بشر بلوچستان ضمن تأکید بر اینکه آمار منتشرشده در این گزارش حداقل آمار احرازشده است، از جمهوری اسلامی ایران می‌خواهد اجرای مجازات اعدام را متوقف کرده، اصول دادرسی عادلانه و حقوق زندانیان را رعایت کند و به تعهدات خود ذیل حقوق بین‌الملل، به‌ویژه در زمینه حفاظت از حق حیات، پایبند باشد. همچنین از سازوکارهای حقوق بشری سازمان ملل متحد و جامعه بین‌المللی درخواست می‌شود نظارت مؤثرتر و اقدامات عملی بیشتری برای پاسخگو کردن جمهوری اسلامی ایران در قبال استمرار اجرای مجازات اعدام، به‌ویژه علیه شهروندان بلوچ، اتخاذ کنند.

این نشست به ابتکار آیدا حاجی‌زاده، نماینده ایرانی‌تبار مجلس ملی فرانسه و با همکاری «کنگره آزادی ایران» در چارچوب برنامه‌های نهمین کنگره جهانی علیه مجازات اعدام برگزار شد. در این کنفرانس، نمایندگان مجلس ملی فرانسه با تأکید بر ضرورت دفاع از حقوق بشر، خواستار افزایش حمایت بین‌المللی از زندانیان محکوم به اعدام شدند. همچنین اعلام شد که نمایندگان پارلمان فرانسه کفالت سیاسی ۷۰ زندانی محکوم به اعدام را برای تقویت حمایت‌های بین‌المللی و افزایش فشار بر جمهوری اسلامی پذیرفته‌اند.

در این نشست، «فریبا برهانزهی» عضو «گروه حقوق بشر بلوچستان»، با اشاره به روند تاریخی مبارزات مردم ایران برای دستیابی به حاکمیت قانون و برابری شهروندان، گفت که جمهوری اسلامی ایران با تقسیم شهروندان به «خودی» و «غیرخودی»، اعتراضات مدنی را با زندان، شکنجه و اعدام پاسخ داده است. وی با اشاره به اعتراضات سال‌های مختلف، از جمله جنبش «زن، زندگی، آزادی»، تأکید کرد که جمهوری اسلامی ایران برای سرکوب مخالفان از مجازات اعدام به عنوان ابزاری سیاسی استفاده می‌کند.

فریبا در بخش دیگری از سخنان خود، وضعیت بلوچستان را «یکی از نادیده‌گرفته‌شده‌ترین بحران‌های حقوق بشری ایران» توصیف کرد و گفت مردم بلوچ با وجود آنکه تنها حدود ۵ درصد جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند، در برخی سال‌ها بین ۲۰ تا ۳۰ درصد اعدام‌های کشور را به خود اختصاص داده‌اند. وی افزود بخش قابل توجهی از این احکام با اتهام «مواد مخدر» و در دادگاه‌هایی بدون دسترسی مؤثر به وکیل و دادرسی عادلانه صادر شده و این اتهام نباید به ابزاری برای سلب حق حیات انسان‌ها تبدیل شود. او همچنین از نمایندگان پارلمان فرانسه خواست از کارزار «نه به اعدام»، آزادی زندانیان سیاسی و عقیدتی و پایان سکوت جامعه جهانی در برابر نقض گسترده حقوق بشر در ایران حمایت کنند.

برگزارکنندگان این نشست اعلام کردند که یکی از اهداف اصلی رایزنی‌های انجام‌شده، ترغیب دولت‌های طرف مذاکره با جمهوری اسلامی ایران برای گنجاندن موضوع حقوق بشر، توقف اعدام‌ها و وضعیت زندانیان سیاسی در مذاکرات دیپلماتیک است. همچنین بر ضرورت فراهم شدن امکان حضور و فعالیت میدانی کمیته حقیقت‌یاب بین‌المللی در ایران برای بررسی مستقل موارد نقض حقوق بشر تأکید شد.

این نشست بخشی از برنامه‌های نهمین کنگره جهانی علیه مجازات اعدام است که از نهم تا یازدهم تیرماه ۱۴۰۵ در پاریس با حضور نمایندگان دولت‌ها، پارلمان‌ها، سازمان‌های حقوق بشری و نهادهای مدنی برگزار می‌شود. استمرار اجرای گسترده احکام اعدام، به‌ویژه علیه شهروندان بلوچ و دیگر گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده، بار دیگر نشان می‌دهد که جمهوری اسلامی از مجازات اعدام نه صرفاً به عنوان یک ابزار قضایی، بلکه به عنوان وسیله‌ای برای ایجاد رعب، سرکوب مطالبات مدنی و کنترل سیاسی جامعه استفاده می‌کند؛ موضوعی که با افزایش فشار و پیگیری مستمر نهادهای بین‌المللی می‌تواند بیش از گذشته در کانون توجه جهانی قرار گیرد.

هویت این زندانی، «داوود میر» حدوداً ۵۰ ساله، فرزند عباس، متأهل و دارای فرزند، اهل زابل و ساکن زاهدان عنوان شده است.

بر اساس این گزارش، این شهروند پس از بازداشت و انتقال به زندان زاهدان در داخل بند هفت دچار ایست قلبی شده اما انتقال او به بهداری زندان با تأخیر انجام گرفته است. پس از وخامت حال این زندانی، وی با تأخیر از بند هفت به بهداری زندان منتقل شده و به دلیل عدم رسیدگی فوری و مؤثر پزشکی، جان خود را از دست داده است.

گفته می‌شود که خانواده داوود نسبت به نحوه رسیدگی به وضعیت جسمانی وی و تأخیر در ارائه خدمات درمانی اعتراض داشته و خواستار روشن شدن ابعاد این حادثه و بررسی علت جان‌باختن او هستند ولی تاکنون مسئولان سازمان زندان‌ها و مقامات قضایی درباره علت مرگ این زندانی توضیح ارائه نکرده‌اند.

لازم به ذکر است که در سال ۲۰۲۵، دستکم ۹ زندانی بلوچ جان خود را از دست داده‌اند که ۸ نفر از آنان در داخل زندان و یک نفر در دوران مرخصی و در بیمارستان فوت و یک نفر در نتیجه ضرب‌وجرح مجروح شده است. سه مورد مرگ در زندان ایرانشهر و دو مورد در داخل زندان زاهدان و یک مورد بیرون آن و همچنین در زندان‌های شیراز، چابهار و یزد نیز هر کدام یک مورد مرگ گزارش شده که ۶ نفر به‌دلیل عدم رسیدگی پزشکی و در سه مورد دیگر، علت مرگ نامشخص باقی مانده است.