حمله به تأسیسات اب شیرین کن بونجی در شهرستان جاسک و پیامدهای ان
حمله به محدوده تأسیسات آبشیرینکن بونجی در شهرستان جاسک و پیامدهای آن بر دسترسی غیرنظامیان به آب
گزارشی مشترک از گروه حقوق بشر بلوچستان با همکاری رسانک
این گزارش بر پایه مصاحبه با ساکنان بومی، افراد مطلع، منابع آگاه و بررسی اطلاعات منتشرشده درباره حمله به محدوده تأسیسات آبشیرینکن بونجی در شهرستان جاسک تهیه شده است. در تهیه این گزارش، میان اطلاعاتی که از طریق مصاحبهها گردآوری شده، اطلاعات قابل راستیآزمایی و ادعاهایی که امکان تأیید مستقل آنها فراهم نبوده، تمایز قائل شده است. هرجا که امکان راستیآزمایی مستقل وجود نداشته، این موضوع بهصراحت در متن گزارش ذکر شده است. هدف این گزارش انتساب مسئولیت کیفری یا نظامی به هیچ طرفی نیست، بلکه مستندسازی آثار انسانی این رویداد و ثبت روایتهای موجود درباره آن است.
در بامداد ۲۷ تیر ۱۴۰۵ (۱۸ ژوئیه ۲۰۲۶)، محدوده تأسیسات آبشیرینکن بونجی، واقع در بخش کوه مبارک شهرستان جاسک، هدف حمله قرار گرفت. مقامهای جمهوری اسلامی ایران اعلام کردند که این حمله موجب آسیب به زیرساختهای تأمین آب و برق و قطع آب چندین روستا شده است. در اطلاعرسانیهای رسمی، این تأسیسات بهعنوان یکی از منابع تأمین آب ساکنان منطقه معرفی شد و اعلام گردید که اقدامات لازم برای بازگرداندن خدمات در حال انجام است.
با این حال، یافتههای این تحقیق که بر پایه مصاحبه با ساکنان و منابع آگاه تهیه شده است، نشان میدهد وضعیت دسترسی به آب در منطقه، پیش از حمله نیز با مشکلات ساختاری و کمبود مزمن همراه بوده و روایت رسمی تنها بخشی از واقعیت موجود را بازتاب میدهد.
بر اساس مصاحبههای انجامشده، منطقه غرب شهرستان جاسک سالهاست با بحران کمبود آب روبهرو است. منابع اظهار داشتند که آب لولهکشی در بسیاری از روستاها بهصورت مستمر در دسترس نبوده و توزیع آب معمولاً به شکل نوبتی انجام میشود. به گفته آنان، در برخی روستاها آب هر سه تا چهار روز یکبار و در برخی دیگر با فاصله زمانی طولانیتر وارد شبکه میشود و دسترسی شبانهروزی به آب وجود ندارد. این وضعیت پیش از حمله نیز برقرار بوده است.
مصاحبهشوندگان اظهار داشتند که به دلیل استمرار این شرایط، بسیاری از خانوارها طی سالهای گذشته مخازن ذخیره آب در منازل خود ایجاد کردهاند. به گفته منابع، ظرفیت این مخازن معمولاً حدود دو هزار لیتر یا بیشتر است و بسته به میزان مصرف، امکان ذخیره آب برای دورههایی میان ده روز تا حدود یک ماه را فراهم میکند. وجود این مخازن سبب شد بخشی از خانوارها در روزهای نخست پس از حمله با بحران فوری کمبود آب آشامیدنی مواجه نشوند.
بر اساس اطلاعات گردآوریشده، شبکه مرتبط با تأسیسات بونجی پیش از حمله آب مورد نیاز چندین روستا از جمله «بونجی، کوه مبارک، گتان، گوان، گزی، مغ جنگان، شمبیران و آگوشک» را تأمین میکرد. درباره تعداد دقیق جمعیت بهرهمند از این شبکه، منابع برآوردهای متفاوتی ارائه کردند. برخی جمعیت استفادهکنندگان را حدود هفت تا ده هزار نفر و برخی دیگر نزدیک به بیست هزار نفر برآورد کردند. به دلیل تفاوت این برآوردها، امکان تعیین رقم دقیق برای تهیهکنندگان گزارش وجود نداشته است.
یکی از مهمترین یافتههای این تحقیق، تفاوت میان روایت رسمی و روایت ساکنان درباره کارکرد این تأسیسات است. مقامهای جمهوری اسلامی اعلام کردند که حمله موجب قطع آب شرب روستاهای منطقه شده است. در مقابل، بیشتر منابع محلی که با آنان مصاحبه شد، اظهار داشتند که آب آشامیدنی مورد استفاده خانوارها سالهاست از طریق شرکتهای خصوصی تهیه و توسط خودروهای آبرسان به روستاها منتقل میشود. خانوادهها این آب را خریداری کرده و در مخازن خانگی ذخیره میکنند و این شیوه تأمین آب پیش از حمله نیز رایج بوده و پس از حمله نیز ادامه یافته است. به گفته آنان، تاسیسات و مسیر خودرویی این آب شیرینکن توسط فردی با فامیلی «نظامپور» که از سرمایه گذاران منطقه و اهل جاسک میباشد، ایجاد شده و پس از این حملات نیز کارکنان این فرد به وسیله دستگاههای سنگین متعلق به وی اقدام به ایجاد مسیر، پاکسازی و راهاندازی دوباره آن با سرمایه شخصی شرکت او کردهاند و نقش ادارات دولتی در حد صفر بوده است.
منابع همچنین اظهار داشتند که آب تولیدشده توسط تأسیسات بونجی عمدتاً برای مصارف غیرآشامیدنی، از جمله شستوشو و سایر مصارف روزمره مورد استفاده قرار میگرفت. بر اساس اظهارات برخی منابع، بخش قابل توجهی از آب تولیدی این تأسیسات نیز در اختیار شرکتهای فعال در منطقه، از جمله پروژههای مرتبط با نفت و گاز و مجموعههای مستقر در کوه مبارک قرار میگرفت. تهیهکنندگان این گزارش امکان راستیآزمایی مستقل این ادعا را نداشتهاند و آن را بهعنوان روایت منابع محلی ثبت میکنند.
به گفته منابع، پس از وقوع حمله، روند آبرسانی برای حدود یک هفته با اختلال مواجه شد. در این مدت، بخشی از نیاز ساکنان از طریق تانکرهای آبرسان تأمین شد. مصاحبهشوندگان اظهار داشتند که خانوارهایی که مخازن ذخیره آب در اختیار داشتند، توانستند نیازهای اولیه خود را برای چند روز یا چند هفته تأمین کنند، اما برخی خانوارهایی که ذخیره کافی نداشتند، ناچار به استفاده از آبرسانی سیار شدند.
منابع همچنین اظهار داشتند که پس از انجام تعمیرات، تأسیسات بار دیگر وارد مدار شد و وضعیت آبرسانی تقریباً به شرایط پیش از حمله بازگشت. با این حال، آنان تأکید کردند که بازگشت شبکه به وضعیت سابق به معنای بهبود دسترسی مردم به آب نبوده است، زیرا پیش از حمله نیز آب با محدودیت و بهصورت نوبتی در اختیار ساکنان قرار میگرفت.
در جریان این تحقیق، چندین منبع بومی روایت مشابهی درباره علت آسیب دیدن تأسیسات آبشیرینکن ارائه کردند. به گفته این منابع، پیش از حمله، تجهیزات نظامی، از جمله لانچرهای موشکی یا سامانههای دفاعی، در مجاورت تأسیسات آبشیرینکن مستقر شده بود. این منابع معتقدند هدف اصلی حمله این تجهیزات بوده و آسیب واردشده به تأسیسات آبشیرینکن در نتیجه نزدیکی آن به محل استقرار این تجهیزات رخ داده است. برخی منابع نیز اظهار داشتند که خود تأسیسات مستقیماً هدف قرار نگرفته، بلکه در اثر انفجار یا اصابت در مجاورت آن آسیب دیده است.
با این حال، تهیهکنندگان این گزارش به دلیل محدودیت دسترسی به محل حادثه و نبود امکان انجام بررسی میدانی مستقل، نتوانستهاند این ادعاها را به طور مستقل راستیآزمایی کنند. از این رو، این اظهارات صرفاً بهعنوان روایت منابع محلی در گزارش ثبت شده و نباید بهعنوان نتیجهگیری قطعی درباره هدف حمله تلقی شود.
یافتههای این تحقیق نشان میدهد که حمله موجب اختلال موقت در خدمات آبرسانی و افزایش وابستگی ساکنان به آبرسانی سیار شد، اما همزمان روشن میکند که بحران دسترسی به آب در این منطقه، صرفاً پیامد این حمله نبوده است. مصاحبهشوندگان بهطور مکرر تأکید کردند که سالها پیش از وقوع این رویداد نیز با کمبود مزمن آب، توزیع نوبتی، وابستگی به خرید آب آشامیدنی و هزینههای اضافی ناشی از تأمین آب مواجه بودهاند.
بر اساس حقوق بینالملل حقوق بشر، دسترسی به آب سالم، کافی، قابل دسترس و مقرونبهصرفه از عناصر اساسی حق برخورداری از سطح مناسب زندگی محسوب میشود. همچنین، حقوق بینالملل بشردوستانه حفاظت ویژهای برای اشیاء و زیرساختهایی که برای بقای جمعیت غیرنظامی ضروری هستند، از جمله تأسیسات آب، قائل است و طرفهای مخاصمه را ملزم میکند در برنامهریزی و اجرای عملیات نظامی، اصل تفکیک، احتیاط و تناسب را رعایت کنند تا از آسیب به غیرنظامیان و زیرساختهای حیاتی جلوگیری شود.
در عین حال، چنانچه ادعاهای مطرحشده از سوی منابع درباره استقرار تجهیزات نظامی در مجاورت تأسیسات آبشیرینکن صحیح باشد، چنین وضعیتی نیز میتواند خطر آسیب رسیدن به زیرساختهای حیاتی و خدمات ضروری مورد استفاده غیرنظامیان را افزایش دهد. این گزارش، با توجه به محدودیتهای موجود، درباره صحت این ادعاها نتیجهگیری قطعی نمیکند، اما ثبت این روایتها را برای روشن شدن ابعاد واقعه و انجام تحقیقات مستقل بعدی ضروری میداند.
بررسی اطلاعات گردآوریشده نشان میدهد که روایتهای رسمی و روایتهای ساکنان درباره نقش و کارکرد تأسیسات آبشیرینکن بونجی تفاوتهای قابل توجهی دارد و برخی از این تفاوتها نیازمند تحقیقات مستقل و دسترسی مستقیم به اسناد، محل حادثه و اطلاعات فنی است. در عین حال، آنچه با اطمینان میتوان نتیجه گرفت این است که غیرنظامیان بار دیگر پیامدهای مستقیم تشدید درگیریهای نظامی را متحمل شدهاند؛ مردمی که پیش از این نیز با کمبود مزمن آب و دسترسی محدود به خدمات پایه مواجه بودند و در نتیجه آسیب دیدن زیرساختهای حیاتی، هرچند بهطور موقت، با فشار بیشتری در تأمین نیازهای اساسی خود روبهرو شدند.