اعدام شهروندان بلوچ در ایران گزارش ششماهه نخست سال ۲۰۲۶ (ژانویه تا ژوئن)
تهیه و انتشار: Balochistan Human Rights Group (BHRG)
مقدمه
حق حیات، بهعنوان بنیادیترین حق انسانی، در ماده ۳ اعلامیه جهانی حقوق بشر و ماده ۶ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی مورد شناسایی و حمایت قرار گرفته است. با وجود این، جمهوری اسلامی ایران همچنان به اجرای گسترده مجازات اعدام ادامه میدهد؛ مجازاتی که در بسیاری از موارد با نگرانیهای جدی درباره رعایت اصول دادرسی عادلانه، شفافیت فرآیندهای قضایی و احترام به حقوق بنیادین زندانیان همراه است. در این میان، شهروندان بلوچ همچنان یکی از گروههایی هستند که بهطور نامتناسب تحت تأثیر سیاست اجرای مجازات اعدام قرار دارند. طی سالهای گذشته، سهم بلوچها از اعدامهای ثبتشده در ایران همواره بسیار فراتر از نسبت جمعیتی آنان بوده است؛ موضوعی که نگرانیهای جدی درباره تبعیض ساختاری و نقض مستمر حقوق بنیادین این جامعه را افزایش داده است.
روششناسی
اطلاعات این گزارش از طریق ارتباط مستقیم با خانوادهها و نزدیکان افراد اعدامشده، منابع محلی و فعالان حقوق بشر گردآوری شده است. تمامی اطلاعات پیش از انتشار از طریق فرآیند راستیآزمایی و تطبیق با منابع مستقل بررسی شده و تنها مواردی در این گزارش درج شدهاند که برای گروه حقوق بشر بلوچستان بهطور مستقل احراز و مستند شدهاند.
یافتهها
بر اساس اطلاعات مستند و احرازشده توسط گروه حقوق بشر بلوچستان، در ششماهه نخست سال ۲۰۲۶ دستکم ۳۵ شهروند بلوچ در زندانهای مختلف ایران اعدام شدهاند. بررسی پروندههای این افراد نشان میدهد که ۲۸ نفر با اتهامات مرتبط با «جرایم مواد مخدر»، ۴ نفر با اتهام «قتل» و در چارچوب احکام قصاص و ۳ نفر با اتهامات «سیاسی» اعدام شدهاند. سهم بالای پروندههای مرتبط با مواد مخدر در میان اعدامشدگان بلوچ، همچنان بیانگر تأثیر نامتناسب سیاستهای کیفری جمهوری اسلامی ایران بر شهروندان بلوچ و استمرار روندی است که طی سالهای گذشته نیز بارها از سوی نهادهای حقوق بشری مورد انتقاد قرار گرفته است.
بررسیهای گروه حقوق بشر بلوچستان همچنین نشان میدهد که دستکم ۱۱ نفر از این زندانیان، برخلاف رویههای قانونی موجود، بدون برخورداری از حق ملاقات آخر با خانوادههای خود اعدام شدهاند. محروم کردن زندانیان محکوم به اعدام از آخرین ملاقات با خانواده، علاوه بر نقض حقوق زندانی، موجب تحمیل رنج مضاعف بر خانوادهها شده و با اصول انسانی و استانداردهای بینالمللی در زمینه رفتار با زندانیان مغایرت دارد.
اعدامهای ثبتشده در نیمه نخست سال در ۱۱ زندان در نقاط مختلف ایران به اجرا درآمدهاند. بیشترین تعداد اعدامها در زندان مرکزی زاهدان با ۱۱ مورد ثبت شده است. پس از آن، زندان بیرجند با پنج مورد و زندان مشهد با چهار مورد بیشترین تعداد اعدام شهروندان بلوچ را داشتهاند. همچنین در زندانهای شیراز و کرمان هر کدام سه مورد، در زندانهای یزد، زابل و اصفهان هر کدام دو مورد و در زندانهای تربت جام، جیرفت و رودان نیز هر کدام یک مورد اعدام ثبت و مستند شده است. تمرکز بالای اجرای احکام اعدام در زندان زاهدان بار دیگر نشاندهنده سهم قابل توجه استان سیستان و بلوچستان در آمار اعدام شهروندان بلوچ است.
بررسی روند زمانی اجرای احکام نیز نشان میدهد که اعدامها در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ روندی افزایشی داشتهاند. در حالی که در ماه ژانویه تنها یک مورد و در فوریه دو مورد اعدام برای گروه حقوق بشر بلوچستان احراز شد و در ماه مارس هیچ موردی ثبت نشد، از ماه آوریل روند اجرای احکام شتاب گرفت؛ بهگونهای که سه مورد در آوریل و ۱۱ مورد در ماه مه ثبت شد. این روند در ماه ژوئن به اوج خود رسید و با ثبت ۱۸ اعدام، بیش از نیمی از کل اعدامهای مستندشده در این دوره تنها در یک ماه به اجرا درآمد.
چالشهای مستندسازی
فرآیند مستندسازی اعدامها در ششماهه نخست سال ۲۰۲۶ با چالشهای جدی همراه بوده است. در ماههای ابتدایی سال و همزمان با اعتراضات سراسری در شهرهای مختلف ایران، محدودیتها و قطعی اینترنت دسترسی به اطلاعات را با اختلال مواجه کرد. این محدودیتها پس از مدتی کاهش یافت، اما از اواخر فوریه ۲۰۲۶ و همزمان با آغاز درگیری نظامی میان ایران، اسرائیل و ایالات متحده، بار دیگر اینترنت در بخشهای گستردهای از کشور برای حدود سه ماه با محدودیتهای شدید و قطعیهای طولانیمدت مواجه شد.
این شرایط، ارتباط با خانوادههای زندانیان و منابع را با دشواریهای فراوان روبهرو کرد و فرآیند جمعآوری و راستیآزمایی اطلاعات را بهشدت تحت تأثیر قرار داد. از اینرو، آمار ارائهشده در این گزارش صرفاً شامل مواردی است که برای گروه حقوق بشر بلوچستان بهطور مستقل احراز شده است. با توجه به محدودیتهای گسترده اطلاعرسانی در این دوره، این احتمال وجود دارد که شمار واقعی شهروندان بلوچ اعدامشده در ششماهه نخست سال ۲۰۲۶ بیش از آمار مستندشده در این گزارش باشد.
جمعبندی
یافتههای این گزارش نشان میدهد که مجازات اعدام همچنان بهطور گسترده علیه شهروندان بلوچ در ایران اجرا میشود و بلوچها همچنان یکی از گروههایی هستند که به شکلی نامتناسب تحت تأثیر این مجازات قرار دارند. سهم بالای پروندههای مرتبط با مواد مخدر، استمرار نقض حقوق زندانیان از جمله محروم کردن آنان از ملاقات آخر با خانواده و چالشهای جدی در مستندسازی ناشی از محدودیتهای گسترده اینترنت و فضای امنیتی، تصویری نگرانکننده از وضعیت حق حیات و حقوق بنیادین شهروندان بلوچ در ایران ارائه میدهد.
گروه حقوق بشر بلوچستان ضمن تأکید بر اینکه آمار منتشرشده در این گزارش حداقل آمار احرازشده است، از جمهوری اسلامی ایران میخواهد اجرای مجازات اعدام را متوقف کرده، اصول دادرسی عادلانه و حقوق زندانیان را رعایت کند و به تعهدات خود ذیل حقوق بینالملل، بهویژه در زمینه حفاظت از حق حیات، پایبند باشد. همچنین از سازوکارهای حقوق بشری سازمان ملل متحد و جامعه بینالمللی درخواست میشود نظارت مؤثرتر و اقدامات عملی بیشتری برای پاسخگو کردن جمهوری اسلامی ایران در قبال استمرار اجرای مجازات اعدام، بهویژه علیه شهروندان بلوچ، اتخاذ کنند.
