گزارش وضعیت حقوق بشر سوختبران بلوچ در ششماهه نخست سال ۲۰۲۶(۱ ژانویه تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶)
تهیه و انتشار: گروه حقوق بشر بلوچستان (BHRG)
مقدمه
سوختبری در بلوچستان یکی از پیامدهای مستقیم فقر ساختاری، محرومیت مزمن، تبعیض اقتصادی و توسعهنیافتگی در این منطقه است. طی سالهای گذشته، نبود فرصتهای شغلی پایدار، کمبود سرمایهگذاری، ضعف زیرساختهای اقتصادی، خشکسالیهای مکرر، کاهش ظرفیتهای سنتی کشاورزی و دامداری و تداوم سیاستهای تبعیضآمیز در توسعه مناطق بلوچنشین، هزاران شهروند بلوچ را ناگزیر کرده است تا برای تأمین حداقل نیازهای معیشتی خود و خانوادههایشان به فعالیت در اقتصاد غیررسمی مرزی، از جمله سوختبری، روی آورند. برای بسیاری از این افراد، سوختبری نه یک انتخاب آزادانه، بلکه آخرین راه باقیمانده برای تأمین معاش و ادامه زندگی است.
با وجود آنکه انگیزه اصلی سوختبران، تأمین نیازهای اولیه زندگی است، آنان همواره در معرض خطرات جدی قرار دارند. تیراندازی نیروهای نظامی، تعقیب و گریزهای پرخطر، انفجار مینهای کارگذاریشده در مناطق مرزی، حوادث جادهای، آتشسوزی در محلهای دپوی سوخت و سایر مخاطرات ناشی از شرایط ناامن کار، هر سال جان دهها تن از سوختبران بلوچ را میگیرد یا موجب مجروحیت آنان میشود. استمرار این وضعیت، علاوه بر تهدید حق حیات، امنیت و کرامت انسانی، خانوادههای بسیاری را با آسیبهای جبرانناپذیر اقتصادی، اجتماعی و روانی مواجه کرده است.
حق حیات، مطابق ماده ۶ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی، حقی بنیادین و غیرقابل سلب است و دولتها موظفاند از آن حمایت کنند. همچنین بر اساس «اصول اساسی سازمان ملل متحد درباره استفاده از زور و سلاح گرم توسط مأموران اجرای قانون»، استفاده از نیروی مرگبار تنها در شرایط استثنایی و زمانی مجاز است که برای حفاظت از جان انسانها کاملاً ضروری و متناسب باشد. افزون بر این، دولتها مسئولیت دارند با اتخاذ تدابیر پیشگیرانه، از ایجاد خطرات قابل اجتناب برای شهروندان جلوگیری کرده و شرایط لازم برای برخورداری آنان از فرصتهای شغلی، امنیت و زندگی شایسته را فراهم آورند.
این گزارش با هدف مستندسازی وضعیت حقوق بشر سوختبران بلوچ در بازه زمانی ۱ ژانویه تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶ تهیه شده و تلاش دارد ضمن ثبت موارد کشته و مجروح شدن سوختبران، تصویری مستند از الگوهای نقض حقوق بشر و مخاطراتی که این قشر از جامعه با آن روبهرو هستند ارائه دهد. اطلاعات این گزارش از طریق شبکه مستندسازی گروه حقوق بشر بلوچستان (BHRG)، بر پایه مصاحبه با خانواده قربانیان، شاهدان عینی، منابع محلی، فعالان حقوق بشر، بررسی تصاویر، ویدئوها و اسناد موجود و همچنین راستیآزمایی اطلاعات از طریق منابع مستقل گردآوری شده است.
کشته و مجروح شدن سوختبران
بر اساس اطلاعات مستند ثبتشده توسط گروه حقوق بشر بلوچستان (BHRG)، در ششماهه نخست سال ۲۰۲۶ دستکم ۴۱ سوختبر بلوچ کشته یا مجروح شدهاند. از این تعداد، ۳۱ نفر جان خود را از دست داده و ۱۰ نفر نیز مجروح شدهاند.
بررسی اطلاعات این دوره نشان میدهد که تیراندازی نیروهای نظامی همچنان یکی از مهمترین عوامل مرگ سوختبران بلوچ بوده است و دستکم ۸ سوختبر در نتیجه تیراندازی مستقیم نیروهای نظامی کشته شدهاند. علاوه بر این، تصادفات و حوادث جادهای با ثبت ۱۸ مورد مرگ، بیشترین سهم را در میان عوامل جانباختن سوختبران داشته است. بسیاری از این حوادث در مسیرهای پرخطر و فاقد استانداردهای ایمنی یا در شرایط ناشی از فشارهای امنیتی رخ داده است.
همچنین در این بازه زمانی، ۲ سوختبر بر اثر انفجار مینهای کارگذاریشده در برخی مناطق مرزی جان خود را از دست دادهاند. بر اساس اطلاعات مستند، این مینها در مناطقی قرار داشتهاند که فاقد علائم هشداردهنده و نشانههای لازم برای آگاهسازی شهروندان بودهاند؛ موضوعی که خطر مرگ و آسیب برای ساکنان بومی و مرزنشینان را به طور جدی افزایش میدهد.
در دو مورد دیگر، تعقیب و گریز نیروهای نظامی با خودروهای سوختبران به وقوع حوادث مرگبار منجر شده و دو نفر جان خود را از دست دادهاند. همچنین یک سوختبر نیز در جریان فعالیت خود در مسیرهای آبی مرزی بر اثر غرقشدگی جان باخته است.
در میان مجروحان نیز، الگوی مشابهی مشاهده میشود. بر اساس اطلاعات مستند، سه سوختبر بر اثر تیراندازی نیروهای نظامی مجروح شدهاند. همچنین دو نفر در نتیجه تصادفات و حوادث جادهای، دو نفر در جریان تعقیب و گریز نیروهای نظامی و واژگونی خودرو و دو نفر نیز بر اثر آتشسوزی در محلهای دپوی سوخت دچار جراحت شدهاند. علاوه بر این، یک سوختبر نیز در نتیجه تیراندازی افراد مسلح ناشناس مجروح شده است.
کودکان قربانی
از نگرانکنندهترین یافتههای این گزارش، ادامه قربانی شدن کودکان در میان سوختبران بلوچ است. بر اساس اطلاعات مستند گروه حقوق بشر بلوچستان (BHRG)، دستکم ۵ کودک بلوچ در میان ۳۱ جانباخته این دوره قرار دارند.
بررسی این موارد نشان میدهد که ۴ کودک بر اثر حوادث جادهای جان خود را از دست دادهاند و یک کودک نیز در نتیجه تیراندازی نیروهای نظامی کشته شده است. کشته شدن کودکان در چنین شرایطی، بیانگر ابعاد عمیق بحران معیشتی در بلوچستان و تأثیر مستقیم آن بر آسیبپذیرترین اقشار جامعه است؛ بحرانی که برخی خانوادهها را ناگزیر میکند برای تأمین حداقل نیازهای اقتصادی، کودکان نیز در فعالیتهای پرخطر مرتبط با سوختبری مشارکت داشته باشند. تداوم این روند، علاوه بر نقض حق حیات، نشاندهنده نقض حقوق بنیادین کودکان، از جمله حق برخورداری از امنیت، رشد، آموزش و حمایت در برابر بهرهکشی اقتصادی است.
جمعبندی
یافتههای این گزارش نشان میدهد که سوختبران بلوچ همچنان با الگویی مستمر از تهدید علیه حق حیات و امنیت خود مواجه هستند. تداوم تیراندازی نیروهای نظامی به سوی شهروندان، وقوع مکرر حوادث مرگبار جادهای، تعقیب و گریزهای پرخطر، وجود مینهای فاقد علائم هشداردهنده در مناطق مرزی و سایر مخاطرات مرتبط با فعالیت در مناطق مرزی، سبب شده است که دهها تن از سوختبران بلوچ تنها در ششماهه نخست سال ۲۰۲۶ جان خود را از دست بدهند یا مجروح شوند.
در کنار این مخاطرات، استمرار فقر، بیکاری، محرومیت و نبود فرصتهای شغلی پایدار، بسیاری از شهروندان بلوچ را ناگزیر کرده است که با وجود آگاهی از خطرات جدی این فعالیت، همچنان برای تأمین حداقل معیشت خانوادههای خود به سوختبری ادامه دهند. از این منظر، پدیده سوختبری صرفاً یک مسئله امنیتی یا مرزی نیست، بلکه بازتابی از مشکلات عمیق اقتصادی، اجتماعی و توسعهای در بلوچستان است که پیامدهای آن به طور مستقیم بر حقوق بنیادین ساکنان این منطقه تأثیر میگذارد.
گروه حقوق بشر بلوچستان ضمن ابراز نگرانی عمیق نسبت به تداوم این روند، تأکید میکند که حفاظت از جان شهروندان و احترام به حق حیات، از تعهدات بنیادین دولتها بر اساس حقوق بینالملل است. پایان دادن به استفاده غیرقانونی از سلاح گرم علیه شهروندان، انجام تحقیقات مستقل و مؤثر درباره موارد مرگ و جراحت سوختبران، پاکسازی یا علامتگذاری مناسب مناطق آلوده به مین، افزایش ایمنی مسیرهای مرزی و مهمتر از همه، اتخاذ سیاستهای مؤثر برای رفع فقر، محرومیت و تبعیض ساختاری و ایجاد فرصتهای پایدار اشتغال در بلوچستان، از جمله اقداماتی است که میتواند در کاهش تلفات انسانی و حمایت از حقوق بنیادین سوختبران نقش اساسی ایفا کند.
